O CES presentou esta semana unha denuncia no xulgado de Cambados contra a empresa Nueva Cerámica Campo, por un suposto delicto contra os recursos naturais e o medio ambiente e contra a protección da fauna.

Os motivos da denuncia remóntanse a xuño de 2008, cando a empresa comezou a construír un dique que dividía en dúas partes á lagoa da Fianteira II, en Vilalonga (Sanxenxo) coa intención de rechear a metade leste da mesma para continuar extraendo arxila.

A lagoa leva máis dunha década sen que nela extraeran arxila e polo tanto foi colonizada por gran cantidade de flora e fauna, sobre todo cobrou interese debido á avifauna que acollía. Esto fixo que a maior parte da lagoa quedara incluída dentro dos límites do Humedal Protexido do Complexo Intermareal Umia- O Grove. Ademais desta figura de protección, de rango autonómico, tamén recaen sobre a lagoa da Fianteira outras figuras europeas e internacionais de protección:

• Zona ZEPA (Zona de Especial protección para as Aves)
• Zona Ramsar, (tratado internacional de protección dos Humedais)
• Zona LIC (Lugar de Interese Comunitario)

Incomprensiblemente os límites desta protección atravesan a lagoa, deixando a esquina oeste da lagoa fora do espazo protexido. Pero aínda así, as obras que se pretenden facer están na metade leste, que sí goza de total protección.

A denuncia posta polo CES ante o xulgado anexa un informe elaborado por expertos ornitólogos que levan anos traballando na zona das lagoas de Vilalonga, no cal destacan os principais valores desta lagoa:

1. Constitúe un refuxio de biodiversidade (máis de 100 especies de aves Polo tanto, a desaparición desta lagoa estaría producindo unha perda importante de hábitats para as especies que en moitos casos se atopan catalogadas como especies ameazadas e vulnerables en diversos convenios e leis estatais sobre a protección de fauna
2. Leva sendo o lugar de mancada ou cambio de plumaxe da especie Anas platyrhynchos (alavanco) durante a última década. Trátase do lugar máis importante de mancada para esta especie de Galicia. Temos constancia de que con anterioridade aos recheos do ano 2003 nesta lagoa, facían a mancada uns 2000 individuos. Despois das molestias e alteración do seu hábitat provocados por dito recheo, o número de individuos que fan o cambio de plumaxe alí diminuíu drasticamente, quedando reducida a uns 500 individuos ata o ano 2008.
   Como o resto de aves, os alavancos fan a muda despois da cría, mudando primeiro os machos e logo as femias e xuvenís. O período de muda do alavanco vai dende finais de xuño ata finais de agosto, dato sustentado en observacións directas durante anos dos ornitólogos que asinan este informe
3. Tamén proporciona lugar de durmida durante o inverno a unhas 500 cercetas, así como garzas reais, garzotas e porróns que pasan o día na marisma de Dena.

A raíz das obras do dique, que paralizou temporalmente o Concello de Sanxenxo por carecer da licencia municipal, o CES, xa en xuño de 2008 enviou un escrito á Consellería de Medio Ambiente e desenvolvemento sostible que incomprensiblemente dera autorización para tales traballos. A Consellería respostou ao escrito, empregando os argumentos da súa autorización, absolutamente faltos de criterio ambiental.  Estos argumentos foron:

• Xustifica a autorización do recheo da lagoa amparándose no Decreto autonómico relativo ás limitacións e prohibicións dentro dos Humidais Protexidos que exceptúa “as explotacións mineiras e extractivas con dereitos outorgados con anterioridade ao 8 de xullo de 2004″. Para o CES, estarse a escudar nun Decreto de rango autonómico para permitir a destrucción dun Humidal protexido pola  lexislación comunitaria e a lexislación estatal. O feito de que non sexa unha actividade prohibida non significa que tal actividade poida destruir un espazo protexido a nivel internacional (RAMSAR), a nivel europeo e estatal (ZEPA, Rede Natura 2000). Ademais no decreto fálase de extracción, non de recheo, como está a suceder.
• Así mesmo ampárase no deber de restauración da lagoa por parte da empresa concesionaria, restauración que tivo que ser feita no seu día, inmediatamente despois da actividade extractiva fai como mínimo unha década, pero que hoxe en día carece de sentido ao estar a zona máis que restaurada naturalmente.
• Por outra banda, a Consellería tamén indica que só autoriza a facer o recheo na época estival (xullo e agosto), para non molestar aos alavancos que fan a mancada (cambio de pluma) ata esas datas. Sen embargo, os ornitólogos que levan anos estudando a zona constatan con total seguridade que a mancada do alavanco prodúcese precisamente dende finais de xuño ata finais de agosto nesta lagoa. Este argumento está totalmente errado e ten consecuencias moi graves, pois autoriza a tales obras impactantes xusto no momento máis delicado para as aves.

O CES, nun segundo escrito á Consellería, ademais de rebaterlle estes argumentos, lles pedía os estudos de fauna e flora e outros documentos relativos ás obras, e  propuña unha solución intermedia, sostendo que a nova actividade extractiva de arxila podería levarse a cabo na zona respectando e conservando a lagoa Fianteira II. A Consellería contestounos cun envío de  planos

pouco relevantes e tampouco actuou en consecuencia. Así, de repetirse as autorizacións do ano pasado, está previsto que empecen de novo as obras a partir do día 1 de xullo.

Ante tal desamparo administrativo e pouco respecto pola lexislación máis básica, o CES decidiu presentar unha denuncia penal no xulgado coa finalidade de conquerir a paralización cautelar das obras, e depurar responsabilidades, así como dicte as medidas oportunas para restaurar o equilibrio ecolóxico perturbado.

No Salnés, a 26  de xuño de 2009.

Nos dous últimos meses puidemos observar como unha vez máis os nosos regatos están a sufrir actuacións impactantes que erradamente se venden como “actuacións de mellora ambiental”. Concretamente estámonos a referir ao desbroce nas inmediacións do muíño do regato Gatiñeira en O Grove e á adecuación dunha ruta senderista na parte alta do regato Armenteira en Meis.

 Un desbroce sen criterio no regato Gatiñeira:

O CES non se opón a un control da vexetación das beiras dos regatos, en moitos casos desequilibrada debido aos fertilizantes que dende as fincas colindantes provocan un desmesurado crecemento de silvas e outras plantas non propias do ecosistema fluvial. Isto tamén está recollido no punto 1 do 1º artigo da Lei 5/2006, de 30 de xuño, para a protección, a conservación e a mellora dos ríos galegos no que textualmente se di:

“ Declárase prioridade de interese xeral da Comunidade Autónoma de Galicia a conservación do patrimonio natural fluvial, incluíndo a biodiversidade da flora e a fauna dos ríos galegos,…”

Tala de árbores na Gatiñeira

Dito isto, o CES considera que a “limpeza” levada a cabo polo Concello de O Grove e Augas de Galicia neste regato fíxose dun xeito inapropiado, debido a:

A cuadrilla extralimitouse ao cortar árbores propias do bosque de ribeira: salgueiros, ameneiros, loureiros… Que non entorpecían nin o paso dos transeúntes nin o curso do río. Mesmo cando non os cortaron totalmente realizáronlle podas excesivas como se se trataran de árbores dunha plantación madeireira produtivista, deixando un só fuste recto. Isto, ademais de menoscabar dun xeito importante a riqueza florística e faunística da zona, supón unha excesiva humanización dunha contorna eminentemente natural, degradando esteticamente o lugar. Ao criterio do CES, un regato ao seu paso por un contorno rural non pode ser tratado con criterios de xardinería urbana, senón que habería que compaxinar o desfrute coa conservación do lugar, cunha intervención humana mínima e ben disimulada.

Restos acumulados de ameneiros da Gatiñeira

O corte esaxerado da vexetación dos bosques de ribeira causa principalmente dous impactos ambientais:

Perda de refuxio e alimentos para a fauna asociada.

A perda da cuberta vexetal, que frea a forza das augas, aumenta tanto as consecuencias das riadas coma do arrastre do solo das beiras pola erosión da chuvia.

Así, un desbroce sen criterios ambientais pode acentuar o problema das riadas, paradoxalmente o argumento de Augas de Galicia para efectuar este e outros desbroces nos ríos.

No caso do desbroce no regato Gatiñeira, chegaron mesmo a cortar grandes árbores nas fincas privadas colindantes co regato, sen previo aviso nin permiso dos propietarios. Chegáronse a cortar árbores froiteiras e un castiñeiro centenario. Isto derivou, incluso, en denuncias por parte dos veciños afectados ante a Garda Civil.

Non cabe dúbida que detrás destes desbroces, que semellan mais o paso de Atila que un control profesional da vexetación, está o descoñecemento total do papel da vexetación de ribeira na dinámica do ecosistema fluvial. Así, o CES presentará un escrito de denuncia administrativa a Augas de Galicia ante esta actuación, solicitando que revise as metodoloxías que se están a levar a cabo polas cuadrillas contratadas á empresa TRAGSA nestes contornos fluviais, e que se faga unha formación conveniente aos operarios nos valores ambientais dos ecosistemas fluviais no seu conxunto (caule, canle, vexetación acuícola, bosque de ribeira, fauna…).

Destrución da beira natural do nacemento do Río Armenteira

Desbroce abusivo no Armenteira

A Deputación de Pontevedra e o Concello de Meis veñen de inaugurar, nas inmediacións do Mosteiro da Armenteira, un paseo fluvial, na beira dereita da parte alta do regato, pasando por varios muíños.

O paseo, no seu tramo inicial, consiste nun camiño de 5 m de ancho dun substrato de xabre e grava, amoblado con bancos, farolas, valados e papeleiras, ademais dun mapa de inicio do paseo. Este camiño de xabre elévase sobre o terreo sobrepasando o medio metro de altura e linda directamente no leito do río. O xeito no que se realizou esta actuación provoca:

Unha desnaturalización excesiva da contorna, impactando na paisaxe.

Afectación grave e destrución (nalgúns casos) da vexetación do bosque de ribeira do regato: corte total da vexetación herbácea e arbustiva, tala dalgunhas árbores de ribeira, e nos primeiros 300 m do paseo a vexetación directamente foi aterrada por unha grosa capa de xabre da pista do paseo.

Debido á erosión e desprendementos da pista de xabre, o caule do río está a sufrir achegas de grava que modifica claramente o ambiente e condicións físicas do regato, con risco claro de crear diques e obstáculos no curso do río, que poden chegar a causar desbordamento e inundacións no entorno.

A pista do paseo, ao elevarse medio metro sobre o nivel natural do terreo, crea unha barreira para a escorrentía natural das augas ao regato. Isto xa se pode observar nas pozas que se están a crear nalgunhas das fincas colindantes, pois as augas chocan coa pista e non chegan ao regato, sen que poidan remedialo as canles habilitadas ao efecto. Isto provoca unha clara alteración na dinámica hidrolóxica local, nunha actuación incoherente coas medidas de planificación hidrolóxica que impón a lei anteriormente citada de protección dos ríos galegos, no seu artigo 2 no que se promoven “Medidas de restauración de humedais e de zonas de inundación dos ríos, e de restauración hidrolóxico-forestal das concas”.

Esta alteración do leito e dinámica das augas na Armenteira son os argumentos básicos dun escrito que presentará o CES ante o Concello de Meis e a Deputación de Pontevedra, para que realicen as medidas correctoras pertinentes nesta actuación tan desafortunada.

Encharcamento polo paseo da Armenteira

Talude do paseo no Río Armenteira

Para o CES o acceso ao público dos elementos etnográficos ligados aos ríos, coma os muíños presentes en ambos regatos, pode e debe ser compatible coa conservación do propio río, e non ser construídos de espaldas ao propio río.

Nos últimos días a empresa Cerámica Campo está facendo recheos de terra a gran velocidade na lagoa da Fianteira, pola súa zona central.

Dende o CES, de novo con indignación, esiximos á consellería de Medio Ambiente que nos informe de se teñen autorización para facelo. Aínda que así fora, esiximos explicacións e a paralización inmediata de dita actividade por ser totalmente incompatible coa conservación da lagoa.

Dita lagoa, ademais de estar dentro da zona de protección da Rede Natura e do Humidal Protexido Umia- O Grove, ten unha gran importancia ecolóxica, pois entre outras desempeña as funcións de servir de refuxio para uns 500 ánades reais que mudan nela a súa plumaxe, e lugar de durmida durante o inverno doutras 500 cercetas, así como garzas, garcetas e porróns que pasan o día na zona de Dena. Ademais trátase do único lugar de cría de Martiño Peixeiro no Salnés. Ao lugar tamén acuden a alimentarse bandadas de anduriñas e os avións que crían na zona de Portonovo. Todo isto en canto á avifauna, pero é que ademais está constatada a presenza de varias especies de anfibios e peixes (entre eles, indicios da especie protexida Gasterosteus aculeatus ou espiñento), así como mamíferos que van en busca de alimento como morcegos, coellos, raposos e a cada vez máis escasa lontra.

            As agresións que Cerámica Campo está a efectuar no lugar son continuas e remóntanse a varios anos atrás, cando xa se comenzara un recheo parcial que logo se detivo. Máis recentemente, no verán do 2007 realizouse unha tala de salgueiros dunha grande extensión nas inmediacións da mesma sen a autorización pertinente de Medio Ambiente, co obxectivo de continuar coa extracción de arxilas na zona. No seu momento, o CES preguntou á Consellería se a empresa contaba coa autorización necesaria para seguir extraendo arxilas, sen acadar resposta ata o de agora.

Preguntámonos por que a consellería é tan permisiva con esta industria, e de que serve protexer un espazo dobremente (a nivel galego e europeo) se logo se permite a súa destrucción sen máis. Neste sentido queremos recordar que hai quince anos que debería estar aprobado o P.O.R.N. (Plan de Ordenación dos Recursos Naturais) deste espazo, ferramenta imprescindible para delimitar en que lugares a extracción de arxilas sería compatible coa conservación e en cales non.

En calquera caso, o réxime xurídico dos humidais protexidos de Galicia, prohíbe as actividades que poidan producir o desecamento ou a alteración hidrolóxica do humidal, así como as verteduras sólidas e líquidas de calquera natureza que afecten de forma negativa á calidade das augas, e tamén as modificacións da cubeta e das características morfolóxicas do humidal, o recheo do humidal con calquera tipo de material, así como a alteración topográfica da súa zona periférica de protección.            

Resulta evidente que un recheo, do que descoñecemos que dimensións terá, atravesando a lagoa  producirá un ou varios deste tipo de impactos. Só esperemos que, facendo cumprir a lei, se paralice a tempo para non ter que comprobalo cando sexa demasiado tarde.

Actualizamos esta nova coa inclusión de fotografías da desfeita.